عرب ایران

الجمیع یفکر فی تغییر العالم ولا أحد یفکر فی تغییر نفسه : لئو تولستوی

همچنان که مشاهده می شود در چند قرن اخیر جنوب خراسان سکونتگاه تعداد بی شماری از اعراب بوده است . تراکم اعراب در ناحیه چنان گسترده بوده که در برخی از منابع تاریخی جنوب خراسان را با نام (( عربخانه )) ذکر کرده اند : (( چون ولایات خراسان بر دو گونه است که یکی را عربخانه و دیگری را کردخانه دانند حکومت عربخانه یعنی قاینات بر .... ابراهیم خلیل خان در قاینات که مرکز حکومت اعراب خراسان است به فرزانگی و مردم داری پرداخت . )) در طی این سالها نام عربخانه همچنان در ناحیه باقی مانده است ، وجود این نام گواهی است بر اقامت گسترده و طویل المدت اعراب با حفظ فرهنگ و ویژگیهای قومی حویش در ناحیه جنوب خراسان . نام عربخانه در طی قرن اخیر به یکی از واحدهای سیاسی و اداری ناحیه اطلاق شده است. محدوده سیاسی این واحد (دهستان عربخانه ) چندین بار تغییر کرده است .

تعداد آبادیهای دهستان عربخانه در سالهای ۱۳۴۵ -۱۳۶۵

تعداد آبادی 
سال 
کل
دارای سکنه
خالی از سکنه
۱۳۴۵
۲۹۶
۱۸۹
۱۰۷
۱۳۵۵
۱۹۳
۱۸۴
۹
۱۳۶۵
۲۱۰
۹۶
۱۱۴

شایان ذکر است که اعراب ناحیه مورد بررسی در حال حاضر با همان فرهنگ و شیوه ای زندگی می کنند ، که سالیان قبل – آن زمان که دارای قدرت و تفوق بر ناحیه بودند – گذران زندگی می کردند .
در واقع اطلاق نام عربخانه در ناحیه و تغییر در محدوده سیاسی آن هیچ گونه اثری بر تعداد عربها ، زبان و فرهنگ آنها نداشته است .

موقعیت جغرافیایی آبادیهای عرب نشین استان خراسان

ردیف

نام آبادی

شهرستان

بخش

دهستان

۱

ابراهیمی

نهبندان

شوسف

عربخانه

۲

برک

نهبندان

مرکزی

میغان

۳

بی مرز

بیرجند

سربیشه

مومن آباد

۴

تخته جان

بیرجند

درمیان

قهستان

۵

توتسک

نهبندان

شوسف

عربخانه

۶

تیغدر

نهبندان

شوسف

عربخانه

۷

جنت آباد

بیرجند

سربیشه

مومن آباد

۸

جیک

نهبندان

شوسف

عربخانه

۹

چشمه گاو

نهبندان

شوسف

عربخانه

۱۰

چنشت

بیرجند

سربیشه

نهارجان

۱۱

چهکند

بیرجند

خوسف

جلگه ماژان

۱۲

حاجی آباد

نهبندان

شوسف

عربخانه

۱۳

حسین آباد کرق سنگ

نهبندان

شوسف

عربخانه

۱۴

حصار

نهبندان

شوسف

عربخانه

۱۵

خرمی

نهبندان

شوسف

عربخانه

۱۶

خلف

بیرجند

درمیان

فخرود

۱۷

خورشیدان

بیرجند

درمیان

فخرود

۱۸

خیرآباد

نهبندان

شوسف

عربخانه

۱۹

دره چرم

بیرجند

درمیان

قهستان

۲۰

دوزنگان

نهبندان

شوسف

عربخانه

۲۱

رامنگان

نهبندان

شوسف

عربخانه

۲۲

رودرباط

بیرجند

درمیان

گزیک

۲۳

زرخوان ( زرخان )

بیرجند

خوسف

جلگه ماژان

۲۴

سراب پایین ( سفلی )

بیرجند

درمیان

گزیک

۲۵

سر جنگل

مشهد

کلات

پساکوه

۲۶

سنجی

نهبندان

شوسف

عربخانه

۲۷

سورند

قاینات

زیرکوه

زهان

۲۸

شورچاه

گناباد

مرکزی

حومه

۲۹

شیر مغز پایین

قاینات

مرکزی

نیم بلوک

۳۰

صبوران ( سواران )

نهبندان

شوسف

عربخانه

۳۱

عباس آباد

قاینات

مرکزی

عربخانه

۳۲

علی عوض

نهبندان

شوسف

نیم بلوک

۳۳

فریدون

نهبندان

شوسف

عربخانه

۳۴

قوش خزاعی

سرخس

مرکزی

عربخانه

۳۵

قوش علی خان

سرخس

مرکزی

تجن

۳۶

کاریزک

کاشمر

خلیل آباد

تجن

۳۷

مشارک

قاینات

مرکزی

رستاق

۳۸

کلاته میر (قائم آباد )

نهبندان

شوسف

عربخانه


مراکز تجمع اعراب در جنوب خراسان

بر خلاف شمال خراسان که تمامی اعراب ساکن در آن ، طی دو یا سه قرن اخیر و در اثر فشارهای سیاسی یا حوادث ناگوار طبیعی ، در آن جا سکنی گزیده اند ، بیشتر اعراب جنوب استان بازماندگان مهاجرینی هستند که در قرون اولیه حکومت اسلامی به ناحیه آمده اند ، و با رشد جمعیت در طی زمان و اضافه شدن مهاجرین جدید ، تعداد آنها در ناحیه افزایش یافته است .
اسناد و منابع تاریخی موجود حاکی از آن است که در طی دو یا سه قرن اخیر تمام ناحیه جنوب خراسان اقامتگاه طوایف مختلف عرب بوده لیکن تراکم آنها متفاوت بوده است . در برخی نقاط تعداد اعراب محدود به چند خانوار بوده و در برخی نقاط دیگر تمام سکنه را عربها تشکیل می دادند .
اکثر جهانگردان و مأمورین دولتی کشورهای اروپایی که با اهداف مختلف به ناحیه سفر کرده اند در ذکر ویژگیهای جمعیتی نقاط از طوایف عرب نیز سخن به میان آورده اند .
جان ملکم در کتاب تاریخ ایران که به سال ۱۲۲۹ هجری قمری نوشته است ، در توصیف شهر طبس می گوید :
(( قریب دویست سال بود که اعراب بنی شیبان در تحت حکومت همین خانواده در این بلاد سکونت داشتند . ))
وی همچنین از اعراب خزیمه در قاین و اعراب میش مست در کاشمر یاد می کند .
کرزن در کتاب خود می نویسد :
((جمعیت قاینات از اصل ایرانی وعرب و تخمیناً در حدود هشتادهزارنفراست .))
(( سکنه طبس عده ای عرب و قسمتی هم ایرانی است . ))
در کتاب ده هزار میل در ایران که شرح سفر سایکس به ایران می باشد نویسنده می نویسد :
(( در شهر بیرجند و در میان ایلات و عشایر اطراف جماعت کثیری به زبان عربی تکلم می کنند ، امیر و خانواده او نیز زبان عربی را به سایرالسنه ترجیح می دهند . ))
(( سکنه خدری زیادتر عرب اند . ))
در کتاب فرهنگ آبادیهای ایران جلد خراسان که توسط وزارت خارجه و وزارت جنگ انگلستان با استفاده از منابع اطلاعاتی ، نظامی و سیاسی تهیه شده و در سال ۱۹۱۰ میلادی به چاپ رسیده است در معرفی مکانها و طوایف خراسان آمده است :
(( ناحیه خوسف ... جمعیتی در حدود ۶۶۸۰ نفر تشکیل می دهد که از نخعی ها ، زنگویی ها و فارسها هستند ، در میان این تیره ها نخعی ها عده غالب را تشکیل می دهند . ))
(( جمعیت طبس ایلات عرب ابن شیبان هستند . ))
(( طایفه زنگویی اصولاً به طبس تعلق دارد ، اما در خور نیمی از جمعیت زنگویی و نیمی را نخعی ها تشکیل می دهند . ))
(( در ترشیز مانند قاین ، تون ( فردوس ) و طبس عربها طوایف اصلی هستند ))
در میان سفرنامه های ایرانیانی که به ناحیه سفر کرده اند نیز مطالبی درباره اعراب جنوب خراسان به چشم می خورد . نویسندگان که عمده برای انجام مأموریتهای سیاسی به بازدید محلی پرداخته اند . درباره ویژگیهای جمعیتی و قومی نقاط واقع در مسیر سفر خود نیز اطلاعاتی را ثبت کرده اند .

(( میرزا خانلرخان )) که در فاصله سالهای ۱۲۹۳ تا ۱۲۹۶ هجری قمری به جنوب خراسان سفر کرده است . در سفرنامه خود می نویسد :
(( خوسف جای معتبر است به قدر ششصد و هفتصد خانه دارد ، اغلب رعیتش عرب نخعی است . ))
(( محمد آباد آخر خاک تون و اول خاک قاین است ... به قدر سیصدخانه رعیت دارد همه عرب طایفه خنجری . ))
(( تون چهارده فرسنگی بشرویه است ... اطرافش ایلات عربند و شتر بسیار دارند. ))
(( از قراری که معلوم شد نصف خور مال نخعی است و نصف مال زنگویی اما غیر نخعی بیشترند از نخعی . ))
(( چاهک از محمدآباد چهار تا پنج فرسنگ است ، به قدر صدخانه رعیت دارد که عرب رمضانی هستند . ))
محمد خدابنده لو نیز که در سال ۱۲۷۵ یا ۱۲۸۵ هجری قمری به سیستان سفر کرده ضمن عبور از جنوب خراسان برخی از ویژگیهای نقاط واقع در مسیر حرکت خود را شرح داده است :
(( از منزل یونسی که اول خاک طبس است الی سرایون ( سراوان ) که آخر خاک کل طبس است ، جمع اهالی این منازل عرض راه و اطراف آن اعراب لالویی ، زنگویی و عامری هستند . ))
(( سربیشه قصبه مانند است آبادان و معمور . قریب هزار و پانصد خانوار دارد و سکنه آن اعراب خزائل می باشند . ))
(( قاین شهری است معتبر و قدیمی و ... و مشتمل است بر بلوکات معتبره .... بدین تفصیل :
قضیه نیم بلوک که به دشت بیاض معروف ... و سکنه این اعراب سالاری و بنی اسد می باشند .
بلوک زیرکوه ... سکنه آنها اعراب فلاحی و ایلات متفرقه می باشند . بلوک مینا ( مسینا ) ... مشهور به جلگه سنی خانه ... سکنه آنجا اعراب سالاری و خزاعی می باشند .
بلوک خسب ( خوسف ) .... سکنه آنها اعراب نخعی و فلاحی اند .
بلوک عربخانه .... محل سکنی اعراب فلاحی که اکنون نیز متکلم به زبان عربی می باشند و فارسی نمی دانند ..... ))
نویسنده کتاب مرات البلدان در ذیل نام تون ضمن شرح ویژگی های جغرافیایی آن نوشته است :
(( بلوک تون شامل جنابذ ( گناباد ) ، بشرویه ... خوسیب ( خوسف ) و خور . این دو بلوک جای سکنی اعراب نخعی است و ایلات آن ولایت سه طایفه اند : عرب لالویی ، عرب نخعی ، عرب زنگویی . ))
همچنان که بیشتر خاطر نشان گردید پس از آن که مسلمانان ایران را فتح کردند ، به عنوان یک گروه قومی پیروز و قدرتمند در تمام کشور پراکنده و در بسیاری از نقاط ساکن شدند . پراکندگی اعراب در نواحی کوهستانی کمتر و در سایر نقاط متراکم تر بود . در بسیاری از متون تاریخ به اقامت گسترده اعراب در شهرهای مختلف ایران ، بویژه قم ، ری ، یزد ، همدان و .... در قرون اولیه اسلامی اشاره شده است . به مرور زمان و به تدریج در بسیاری از نقاط اعراب در جمعیتهای بومی مستحیل و از هویت و فرهنگ عربی خود دور شدند . اما در برخی نواحی مانند جنوب خراسان ، اعراب نه تنها هویت و اصالت عربی خود دور شدند . اما در برخی نواحی مانند جنوب خراسان ، اعراب نه تنها هویت و اصالت عربی خود را حفظ کردند بطوری که حتی در حال حاضر برخی از آنان به زبان عربی تکلم می کنند و شیوه امرار معاش سنتی خود را ادامه می دهند ، بلکه از قدرت و اقتدار زیادی برخوردار شدند و منشأء خدمات سیاسی و اجتماعی ، حتی تا سالهای اخیر بودند .
حال این سؤال مطرح می شود که چه عواملی سبب شدند وضعیت اعراب در جنوب خراسان بر خلاف روند عمومی در ایران باشد ؟ آیا همان طور که در بسیاری از منابع تاریخی ذکر شده ، مشابهت ویژگیهای اقلیمی ناحیه با زادگاه اعراب – شبه جزیره عربستان – و وجود شرایط مساعد برای ادامه شیوه امرار معاش رایج آنان – دامداری – به تنهایی در این امر موثر بوده است ؟

منبع: http://aziz-110.blogfa.com/

نوشته شده در یکشنبه بیست و چهارم اردیبهشت 1391ساعت 16:20 توسط اهوازی|


آخرين مطالب
»
» المحيبس
» أدب البند أدب حويزي
» کالبد شکافی مکتب ایرانی در اندیشههای متفکر شهید استاد مطهری
»
» الاهوار
» الذكرى 129
» قرية سوسان
» نَخًل تقی شهر شعله ها
» محمد رسول الله
Design By : Pars Skin